Praca poza gospodarstwem a KRUS. Kiedy etat, zlecenie lub firma nie oznaczają przejścia do ZUS

Wielu rolników i domowników dorabia poza gospodarstwem – na etacie, na umowie zlecenia albo we własnej firmie. To, czy po podjęciu takiej pracy zostają w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, zależy od rodzaju umowy. Zasady wynikają z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1770). Według stanu na 17 października 2026 r. przepisy dotyczące tej sprawy nie zmieniły się w tym roku, zmieniły się natomiast kwoty limitów.

Etat: z zasady koniec ubezpieczenia w KRUS

Obowiązkowe ubezpieczenie emerytalno-rentowe oraz wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w KRUS dotyczy rolnika z gospodarstwem powyżej 1 ha przeliczeniowego (lub działem specjalnym) i jego domownika, ale tylko wtedy, gdy nie podlegają oni innemu ubezpieczeniu społecznemu. Umowa o pracę oznacza obowiązkowe ubezpieczenie w ZUS, więc ubezpieczenie rolnicze z mocy ustawy ustaje. Ustawa nie przewiduje tu progu zarobków – także praca na część etatu przenosi do ZUS.

Gospodarstwo nie traci przy tym znaczenia dla KRUS. Rolnik pracujący na etacie może na wniosek zostać objęty ubezpieczeniem wypadkowym w ograniczonym zakresie – chodzi o jednorazowe odszkodowanie po wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej chorobie zawodowej. Domownicy, którzy dalej pracują w gospodarstwie i nie mają innego tytułu do ubezpieczenia, pozostają w KRUS na dotychczasowych zasadach.

Umowa zlecenia: limit 4806 zł miesięcznie

Inaczej jest przy umowie zlecenia, umowie agencyjnej, innej umowie o świadczenie usług oraz zasiadaniu w radzie nadzorczej. Rolnik lub domownik zostaje wtedy w KRUS, mimo że z umowy jest zgłoszony także do ZUS, jeżeli spełnia dwa warunki. Po pierwsze, przed zawarciem umowy musiał podlegać ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie z mocy ustawy. Po drugie, przychód z umowy w rozliczeniu miesięcznym nie może przekroczyć minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Od 1 stycznia 2026 r. limit ten wynosi 4806 zł (minimalne wynagrodzenie ustalone rozporządzeniem w Dz.U. 2025 poz. 1242). Liczy się przychód, czyli kwota brutto z umowy, a nie suma wypłacona na konto. Gdy przychód przekroczy limit, warunek pozostania w KRUS przestaje być spełniony – skutki ustala Kasa. Osoba, która chce zrezygnować z KRUS mimo zmieszczenia się w limicie, może w każdej chwili złożyć w Kasie oświadczenie o odstąpieniu od tego ubezpieczenia.

Własna firma: limit podatku 4713 zł

Rolnik lub domownik, który rozpoczyna pozarolniczą działalność gospodarczą albo współpracę przy niej, może zostać w KRUS, jeśli spełni łącznie kilka warunków z art. 5a ustawy. Musi przez co najmniej 3 lata nieprzerwanie podlegać ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie z mocy ustawy, nadal prowadzić gospodarstwo powyżej 1 ha przeliczeniowego (lub dział specjalny) albo stale w nim pracować. Nie może być pracownikiem, pozostawać w stosunku służbowym ani mieć ustalonego prawa do emerytury lub renty.

Najważniejszy jest termin: oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia w KRUS składa się w ciągu 14 dni od rozpoczęcia działalności. Spóźnienie oznacza ustanie ubezpieczenia od dnia założenia firmy; termin można przywrócić tylko wtedy, gdy rolnik udowodni, że przyczyną było zdarzenie losowe. Za rozpoczęcie działalności uważa się też jej wznowienie po zawieszeniu oraz zmianę jej rodzaju według PKD.

Drugim warunkiem jest kwota należnego podatku dochodowego z działalności za poprzedni rok. Nie może ona przekroczyć rocznej kwoty granicznej, którą co roku ogłasza minister rolnictwa w „Monitorze Polskim”. Za 2026 r. wynosi ona 4713 zł (M.P. 2026 poz. 451), za 2025 r. – 4576 zł. Zaświadczenie z urzędu skarbowego albo oświadczenie, że limit nie został przekroczony, składa się w KRUS do 31 maja każdego roku. Niezłożenie go w terminie skutkuje ustaniem ubezpieczenia w KRUS. Z tej możliwości nie korzystają wspólnicy spółek prawa handlowego.

14 dni na zgłoszenie zmian

Każdą zmianę, która wpływa na podleganie ubezpieczeniu – podjęcie etatu, zawarcie zlecenia, założenie firmy, ale też ich zakończenie – rolnik zgłasza w KRUS w ciągu 14 dni, bez czekania na wezwanie. Po zakończeniu pracy rolnik, który nadal prowadzi gospodarstwo powyżej 1 ha przeliczeniowego i nie ma innego tytułu do ubezpieczenia, znów podlega ubezpieczeniu rolniczemu z mocy ustawy. Aktualne stawki składek podajemy na stronie składka KRUS – stawki, a termin płatności za IV kwartał opisaliśmy w tekście składka KRUS za IV kwartał do 2 listopada.

Tekst ma charakter informacyjny i nie jest poradą prawną. W indywidualnej sprawie rozstrzyga decyzja KRUS.

Fot. Wistula / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0