Owce i kozy jesienią: jak przygotować stado do stanówki i zimy

Owce i kozy to zwierzęta dnia krótkiego: skracający się jesienią dzień uruchamia u nich ruję. Dlatego październik i listopad to w wielu gospodarstwach szczyt stanówki, a jednocześnie czas, w którym stado schodzi z pastwiska na zimowe żywienie w budynku. Od tego, w jakiej kondycji zwierzęta wejdą w krycie i w zimę, zależy liczba i żywotność jagniąt oraz koźląt na wiosnę. Zalecenia poniżej opieramy na poradniku Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie o chowie owiec i kóz ras rodzimych.

Kiedy zaczyna się sezon i ile trwa stanówka

U większości ras owiec utrzymywanych w Polsce sezon rozrodczy zaczyna się latem lub jesienią. Najdłużej, bo 10–11 miesięcy w roku, aktywne płciowo są merynos polski i wrzosówka, najkrócej polska owca górska. Ruja u owcy trwa zwykle 24–36 godzin i przebiega bez wyraźnych objawów, dlatego najpewniej wykrywa ją tryk probierz. Jeśli maciorka nie zostanie zapłodniona, ruja wraca co 16–17 dni. Według CDR stanówka nie powinna trwać dłużej niż trzy cykle, czyli około 50 dni.

Ciąża u owcy trwa około pięciu miesięcy (144–152 dni), więc maciorki pokryte w październiku i listopadzie wykocą się mniej więcej w marcu i kwietniu. U kóz główny sezon rozpłodowy ras polskich przypada na sierpień–grudzień. Ruja trwa 26–36 godzin, a najlepszy moment na krycie to 6.–12. godzina rui. Objawy są wyraźniejsze niż u owiec: niepokój, pobekiwanie, merdanie ogonem, zaczerwienienie i obrzmienie sromu, wypływ śluzu. Ciąża u kozy trwa około 150 dni.

Kondycja: tryki wcześniej, maciorki na trzy tygodnie przed kryciem

Do stanówki i samce, i samice powinny przystąpić w tzw. kondycji hodowlanej – ani wychudzone, ani otłuszczone. CDR zaleca, by tryki zaczynały intensywniejsze żywienie około dwóch miesięcy przed stanówką, a maciorki około trzech tygodni przed nią. Tryki warto ostrzyc mniej więcej miesiąc przed kryciem i przy okazji przejrzeć oraz skorygować im racice. Ruch na wybiegu albo pobliskim pastwisku pomaga utrzymać ich formę.

Przed stanówką dobrze jest przejrzeć każdą maciorkę: kondycję, racice, wymię i uzębienie, zwłaszcza u starszych sztuk. Do rozrodu dopuszcza się zwierzęta, które osiągnęły około 75 proc. masy ciała dorosłej owcy; za optymalny wiek pierwszego krycia maciorek CDR uznaje około 18 miesięcy. Młodsze, intensywnie żywione jarki można kryć wcześniej, ale wymagają wtedy bardzo dobrego żywienia w czasie stanówki, ciąży i karmienia. W kryciu haremowym i grupowym na jednego tryka przypada 25–30 maciorek. Kozy ras polskich osiągają dojrzałość rozpłodową przy masie około 30 kg, czyli zwykle w wieku 7 miesięcy.

Żywienie w stanówce i zimą

Gdy stanówka wypada już po zejściu z pastwiska, maciorki powinny dostawać bardzo dobre siano, marchew (ze względu na karoteny) i ewentualnie niewielką ilość paszy treściwej. Tryki rozpłodowe przez cały rok potrzebują dawki, która utrzyma ich w dobrej kondycji; zimą jej podstawą są siano i owies – CDR podaje około 0,5 kg siana i 0,25–0,5 kg owsa dziennie jako dawkę podstawową.

W czasie ciąży żywienie musi być coraz intensywniejsze, zwłaszcza w dwóch ostatnich miesiącach. Zimą maciorki kotne dostają bardzo dobre kiszonki i sianokiszonki (4–5 kg dziennie). W ostatnim miesiącu, gdy płód ogranicza pojemność przewodu pokarmowego, dawka musi być bardziej skoncentrowana, więc trudno uniknąć pasz treściwych. Owce ciężarne są bardzo wrażliwe na niedobory składników mineralnych – w owczarni powinny wisieć lizawki solne lub solne z mikroelementami, a przy skarmianiu kiszonek poradnik zaleca dodatek kredy pastewnej, około 10 g dziennie na dorosłą owcę. Woda ma być czysta, świeża i niezbyt zimna, co zimą oznacza pilnowanie, by poidła nie zamarzały. Koszt zimowej dawki policzysz w naszym kalkulatorze kosztu paszy.

U kóz nieregularne ruje i tzw. cicha ruja często wynikają z błędów żywieniowych: niedoboru białka, witamin lub składników mineralnych. Kozy o wysokiej wydajności mleka, które kończą laktację, mogą mieć kłopot z zakoceniem.

Racice i kulawka

Zanokcica, czyli kulawka, to ropne bakteryjne zapalenie tkanek racicy. Zwierzę kuleje, unosi chorą kończynę, ma trudności z poruszaniem się. Choroba pojawia się najczęściej wiosną i jesienią oraz w długich okresach wilgoci, a sprzyja jej podmokły teren. Podstawą zapobiegania jest regularna korekcja racic. U maciorek CDR zaleca ją dwa razy w roku (przed wyjściem na pastwisko i miesiąc przed wykotami), u tryków 3–4 razy w roku, w tym miesiąc przed stanówką. W rejonach z dużą ilością opadów racice odkaża się w przepędzie z kąpielą dezynfekującą, po której owce powinny stać na utwardzonym, suchym podłożu. Chore zwierzęta trzeba oddzielić na suchą ściółkę i leczyć w porozumieniu z lekarzem weterynarii.

Kulawizna, owrzodzenia w pysku czy obrzęki głowy mogą też oznaczać chorobę niebieskiego języka. Co zmienia się w jej zwalczaniu od listopada, wyjaśniamy w tekście Niebieski język od 1 listopada 2026, a o samej chorobie piszemy w haśle choroba niebieskiego języka (BT).

Odrobaczanie po sezonie pastwiskowym

Przy pastwiskowym utrzymaniu owce odrobacza się przed sezonem wypasowym i po jego zakończeniu – jesienne odrobaczanie przypada więc właśnie na zejście z pastwiska. Doradcy z Dolnośląskiego ODR zwracają uwagę, że kozy także trzeba odrobaczyć przed zimowym żywieniem, bo na ten okres przypada większość stanówki. Zabieg należy zawsze planować z lekarzem weterynarii. CDR zaleca stosowanie preparatów z różnych grup substancji naprzemiennie, aby pasożyty nie uodporniły się na jeden lek, i przypomina o okresach karencji na mięso i mleko. O decyzji pomaga badanie kału, o czym pisaliśmy przy okazji tekstu o wypasie owiec na użytkach zielonych.

Na wilgotnych łąkach owce zarażają się też motylicą wątrobową, której żywicielem pośrednim są ślimaki błotniarki. Tasiemce, których larwy wywołują u owiec m.in. kołowaciznę, bytują w jelitach psów, dlatego odrobaczanie psów pasterskich jest częścią profilaktyki stada.

Plan na zimę w owczarni

Jesień to dobry moment, by zaplanować wykoty. CDR zaleca, by na 6–8 tygodni przed ich terminem zdezynfekować całą owczarnię razem ze sprzętem i zabezpieczyć ją przed przeciągami, a także przygotować pojedyncze kojce dla matek z jagniętami (około 2 × 1,5 m) w liczbie odpowiadającej 5–10 proc. kotnych maciorek. Jagnięta i koźlęta trzeba potem oznakować i zgłosić w terminie – jak to zrobić, wyjaśniamy w poradniku zgłoszenie urodzenia w IRZplus, a pełne zasady znakowania owiec i kóz w tekście Oznakowanie owiec i kóz oraz zgłoszenia w IRZplus.

Fot. Cybularny / Wikimedia Commons, CC0